Dlaczego w ogóle będziemy potrzebować miast pionowych i podziemnych?
Presja demograficzna i urbanizacja bez hamulców
Globalna populacja wciąż rośnie, a tempo urbanizacji jest szybsze niż zdolność większości państw do planowania przestrzennego. W perspektywie 100 lat znaczna część ludzi może mieszkać w kilku megaregionach miejskich, rozciągających się na setki kilometrów. Tradycyjny model rozlewającego się miasta, z przedmieściami i coraz większymi korkami, przestaje być wydolny – zarówno logistycznie, jak i energetycznie.
Miasta pionowe i podziemne to odpowiedź na zbyt drogą, zbyt chaotyczną i zbyt rozproszoną urbanizację. Łączą:
- kompaktowość – więcej funkcji na mniejszej powierzchni ziemi,
- kontrolę środowiska – łatwiejsze zarządzanie temperaturą, hałasem czy zanieczyszczeniem,
- integrację funkcji – mieszkanie, praca, rekreacja i produkcja w jednym, wielowymiarowym układzie.
Jeśli trend migracji do miast utrzyma się, a jednocześnie będziemy chcieli chronić tereny rolnicze i przyrodniczo cenne, budowa w dół i w górę zamiast w bok staje się logiczną konsekwencją. Teren na powierzchni planety to najbardziej ograniczony i najcenniejszy zasób – za 100 lat będziemy się z nim obchodzić znacznie ostrożniej niż dziś.
Klimat, ekstremalne zjawiska i potrzeba schronienia
Wzrost temperatur, niestabilne opady, huragany, fale upałów, smog, podnoszący się poziom mórz – to wszystko nie jest futurologią, lecz obserwowaną rzeczywistością, która będzie się nasilać. Miasta zdominowane przez powierzchniową zabudowę są bardziej podatne na:
- skrajne upały (efekt miejskiej wyspy ciepła),
- zniszczenia infrastruktury podczas burz i huraganów,
- zalania w strefach przybrzeżnych,
- smog i pyły zawieszone kumulujące się w dolinach i kotlinach.
Struktury pionowe i podziemne mogą działać jak tarcza klimatyczna:
- pod ziemią temperatura jest stabilniejsza przez cały rok,
- fasady wieżowców mogą pełnić funkcję filtrów powietrza, paneli fotowoltaicznych i „skóry” regulującej przepływ ciepła,
- miejska infrastruktura krytyczna (sieci energetyczne, data center, szpitale) może być schowana głęboko pod powierzchnią, zabezpieczona przed katastrofami pogodowymi.
Za 100 lat mieszkanie w mieście pionowym lub podziemnym może być nie tylko kwestią wygody, ale przede wszystkim bezpieczeństwa. Zwłaszcza w regionach narażonych na huragany, susze, pożary czy powodzie, taki model urbanistyki stanie się podstawowym warunkiem funkcjonowania społeczeństwa.
Energia, zasoby i konieczność domknięcia obiegu
Dzisiejsze miasta to gigantyczne maszyny zużywające energię, wodę i surowce w trybie „weź – zużyj – wyrzuć”. W perspektywie stulecia taki model nie utrzyma się ani ekonomicznie, ani ekologicznie. Miasta pionowe i podziemne są projektowane w kierunku gospodarki obiegu zamkniętego:
- energia z OZE zintegrowana bezpośrednio z fasadami, dachami i ścianami konstrukcji,
- lokalne obiegi wody – odzysk, filtracja, deszczówka, recykling szarej wody,
- obieg odpadów wewnątrz struktury – automatyczne systemy sortowania, recykling materiałów, produkcja biogazu.
Im bardziej miasto staje się trójwymiarowe (góra–dół), tym łatwiej tworzyć zamknięte pętle przepływów. Zamiast dowozić wszystko z zewnątrz i wywozić na zewnątrz, znaczna część potrzeb może być zaspokajana w obrębie jednego wielopoziomowego „organizmu”. W skali stulecia to klucz do stabilności, szczególnie przy możliwych kryzysach geopolitycznych i surowcowych.
Miasta pionowe – od wieżowców do trójwymiarowych ekosystemów
Wieżowiec jako mini-miasto, nie tylko biurowiec
Dzisiejsze drapacze chmur to głównie biura, hotele i luksusowe apartamenty. W perspektywie 100 lat wieżowiec przestanie być pojedynczym budynkiem, a stanie się wielofunkcyjnym ekosystemem. W jednej, rozbudowanej strukturze mogą się znaleźć:
- strefy mieszkalne (mikromieszkania, moduły rodzinne, apartamenty, co-living),
- biura i przestrzenie coworkingowe,
- szkoły, przedszkola, uczelnie, laboratoria,
- kliniki, gabinety medyczne, szpitale,
- hale upraw wertykalnych, farmy ryb, produkcja żywności wysokiej jakości,
- parki i ogrody na różnych poziomach,
- lokalne centra logistyczne (magazyny, drony, autonomiczne windy towarowe).
Taka struktura pozwala mieszkańcom załatwić 80–90% codziennych potrzeb w promieniu kilkuset metrów i kilku–kilkunastu pięter, bez konieczności korzystania z tradycyjnego transportu miejskiego. Ogranicza to korki, emisje i straty czasu, a jednocześnie zmienia sposób projektowania przestrzeni miejskiej – zamiast ulicy z rzędem budynków pojawia się „ulica pionowa” z szeregiem warstw funkcji.
Wielopoziomowe dzielnice zamiast płaskiego miasta
Miasta pionowe to nie tylko pojedyncze wieżowce, ale całe wielopoziomowe dzielnice. Można je wyobrazić jako siatkę platform, kładek i mostów łączących wysokościowce w jedną, spójną tkankę. Zamiast chodnika na poziomie „0” pojawiają się:
- piesze pasaże na 10., 20. czy 30. piętrze,
- zielone tarasy, które łączą budynki w publiczne place w chmurach,
- platformy przesiadkowe dla autonomicznych kapsuł transportowych.
W efekcie klasyczny parter staje się tylko jednym z wielu poziomów, na których toczy się życie. Fragment miasta może być zorganizowany w następujący sposób:
- poziomy ujemne (–1, –2): logistyka, dostawy, parkowanie robotów,
- poziomy 0–5: usługi, handel, gastronomia, część biurowa,
- poziomy 6–20: mieszkania, co-living, małe biura, szkoły,
- poziomy 21–40: ogrody, strefy rekreacji, farmy wertykalne, laboratoria,
- wyższe poziomy: produkcja energii, serwerownie, systemy techniczne.
Trójwymiarowa logika planowania miasta wymaga nowych narzędzi: symulacji przepływu ludzi, analiz natężenia ruchu w pionie i poziomie, dynamicznego zarządzania przestrzenią publiczną. Za 100 lat standardem będzie cyfrowy „bliźniak” miasta, w którym można testować warianty rozmieszczenia funkcji i korytarzy komunikacyjnych, zanim powstanie jedna cegła.
Pionowa zieleń i rolnictwo w chmurach
Miasta pionowe nie mogą być tylko betonowo-szklanymi konstrukcjami. Bez zieleni i własnego systemu zaopatrzenia w żywność będą uzależnione od zewnętrznych dostaw. Kluczowa rola przypadnie rolnictwu wertykalnemu:
- szklarnie wbudowane w wieżowce,
- hydroponiczne i aeroponiczne farmy liściastych warzyw, ziół, owoców,
- hodowle owadów i małych gatunków zwierząt w kontrolowanych warunkach.
Zielone fasady i tarasy pełnią podwójną funkcję:
- estetyczną i zdrowotną – poprawiają jakość powietrza, wilgotność, dają kontakt z naturą,
- energetyczną – redukują nagrzewanie się budynku, działają jak naturalna izolacja, wspierają systemy retencji wody deszczowej.
Z perspektywy mieszkańca miasta pionowego kontakt z przyrodą nie ograniczy się do weekendowego wyjazdu za miasto. Zielone strefy będą wplecione w codzienną rutynę: ogród na dachu, mini-park na 15. piętrze, wspólna szklarnia sąsiedzka na 8. kondygnacji. Dzięki temu nawet w ultrazagęszczonym środowisku możliwa staje się namiastka życia „blisko natury”.
Miasta podziemne – życie pod powierzchnią jako nowa normalność
Dlaczego zejście pod ziemię ma sens?
Podziemne przestrzenie już dziś są intensywnie wykorzystywane: metro, tunele, parkingi, magazyny, centra danych, schrony. Różnica polega na skali i stopniu integracji z codziennym życiem. Za 100 lat znaczna część funkcji miejskich może przenieść się pod ziemię, bo tam:
- temperatura jest stabilniejsza i bardziej przewidywalna,
- łatwiej chronić infrastrukturę przed ekstremalną pogodą i katastrofami,
- można ograniczyć zużycie energii na ogrzewanie i chłodzenie,
- powierzchnia nad ziemią zostaje uwolniona na zieleń, wodę i rekreację.
Miasta podziemne nie muszą przypominać mrocznych korytarzy bez dostępu do słońca. Technologia oświetlenia, wizualizacji i symulacji środowiska naturalnego jest już na takim poziomie, że można tworzyć iluzję nieba, wschodów i zachodów słońca czy widoków na zewnętrzny świat, nawet jeśli faktycznie znajdujemy się kilkadziesiąt metrów pod ziemią.
Układ przestrzenny: warstwy, korytarze, „podziemne ulice”
Struktura miasta podziemnego będzie w dużej mierze zdeterminowana geologią danego miejsca. Jednak da się wskazać kilka powtarzalnych elementów:
- warstwa logistyczna – transport towarów, magazyny, infrastruktura techniczna,
- warstwa transportowa – szybkie tunele dla kapsuł, kolei, autonomicznych pojazdów,
- warstwa mieszkalna i usługowa – korytarze i „ulice” z lokalami, biurami, strefami rekreacji,
- komory specjalne – ogrody, sale sportowe, przestrzenie kultury, zbiorniki wodne.
W praktyce miasto podziemne może przyjąć formę sieci dużych „komór” (jak komory w kopalni) połączonych korytarzami o sporych przekrojach, z lokalnymi „placami” i „skrzyżowaniami”. Część z nich będzie miała dostęp do światła dziennego przez szyby świetlne, lustra heliostatyczne lub półotwarte dziedzińce sięgające powierzchni.
Dobrze zaprojektowane miasto podziemne nie powinno wywoływać poczucia klaustrofobii. Wysokie sufity, zróżnicowane przestrzenie, zieleń wewnętrzna, woda i nowoczesne systemy oświetlenia pozwalają tworzyć miejsca bardziej przyjazne niż niejedna piwnica w dzisiejszym bloku.
Przykłady istniejących rozwiązań jako zapowiedź przyszłości
Zalążki miast podziemnych już istnieją. Do najbardziej znanych należą:
- RÉSO w Montrealu – rozległa sieć podziemnych przejść, galerii handlowych i biur połączonych z metrem,
- podziemne miasto w Helsinkach – schrony, parkingi, hale sportowe, magazyny, baseny,
- systemy podziemne w Osace czy Tokio – rozbudowane galerie, stacje i przejścia.
To na razie fragmenty większej układanki, ale pokazują kierunek: część funkcji, szczególnie w trudnym klimacie (upływające zimy, fale upałów, intensywne opady), przenosi się pod ziemię, bo tak jest po prostu wygodniej i taniej w eksploatacji. Za 100 lat ten trend może zostać doprowadzony do skali całych dzielnic, a nawet miast.
Jak może wyglądać codzienne mieszkanie za 100 lat?
Mieszkanie jako elastyczny moduł, nie stały układ ścian
Kluczową cechą przyszłego mieszkania będzie elastyczność. Zamiast stałych ścian i tradycyjnego podziału na pokoje, moduł mieszkalny stanie się dynamiczną przestrzenią, którą można dopasować do aktualnych potrzeb domowników. W praktyce oznacza to:
- ruchome przegrody (składane, wysuwane, przestawne),
- meble zintegrowane z infrastrukturą (łóżko wyjeżdżające z ściany, biurko chowane w podłodze, kuchnia modułowa),
- strefy, które zmieniają funkcję w ciągu dnia (salon–biuro–sypialnia).
Inteligentne ściany, materiały i interfejsy
Elastyczny układ mieszkania będzie wspierany przez inteligentne powierzchnie. Ściany, sufity i podłogi staną się interaktywną powłoką technologiczną, a nie tylko tłem dla mebli. W praktyce oznacza to kilka zmian naraz:
- ściany z wbudowanymi ekranami o zmiennej przepuszczalności – raz są „oknem” na zewnątrz, raz ekranem roboczym, a raz neutralną, jasną powierzchnią,
- materiały zmieniające kolor i fakturę pod wpływem impulsu elektrycznego – wieczorem salon może przybrać ciepły, przytulny charakter, rano stać się jasnym biurem z neutralnym tłem,
- czujniki w strukturze ścian i podłóg monitorujące wilgotność, temperaturę, drgania czy jakość powietrza.
Interfejsem do mieszkania przestanie być pojedyncza aplikacja w telefonie. Zamiast tego pojawią się warstwy interakcji:
- gesty i ruch – proste komendy wykonywane dłonią w kierunku konkretnej ściany,
- głos – nie tylko w formie komend, ale pełnych scenariuszy („przełącz mieszkanie w tryb pracy z domu”),
- interfejs kontekstowy – system sam sugeruje zmiany układu, gdy wyczuwa np. większą liczbę osób w salonie czy podwyższone stężenie CO₂.
Dla mieszkańca wieżowca albo podziemnego kompleksu będzie to odczuwalne jako wrażenie, że lokum „współpracuje”: samo podpowiada lepsze ustawienie światła do pracy, zasłania ekran-„okno” w momencie prywatnej rozmowy czy dostosowuje akustykę, aby odgłosy z sąsiednich modułów były mniej zauważalne.
Zdrowie, światło i mikroklimat jako nowe „media” w mieszkaniu
Obok wody, prądu i sieci danych pojawią się kolejne „media”, które będą standardem w lokalach mieszkalnych. Chodzi przede wszystkim o światło, powietrze i dźwięk sterowane w sposób precyzyjny i zindywidualizowany.
Oświetlenie stanie się systemem regulującym rytm dobowy. Zamiast jednego, stałego źródła, mieszkanie otrzyma kilkadziesiąt punktów świetlnych z możliwością płynnej zmiany barwy i natężenia:
- rano – chłodniejsze, „pobudzające” światło,
- w ciągu dnia – równomierne, neutralne oświetlenie zadaniowe,
- w nocy – ciepłe, przygaszone pasma prowadzące do łazienki czy kuchni bez wybudzania organizmu.
W środowisku podziemnym lub w gęstych strukturach pionowych krytyczne będzie powietrze. Systemy wentylacji przejdą z poziomu centralnego zarządzania do poziomu mieszkania, a nawet konkretnej strefy. Standardem staną się:
- lokalne filtry powietrza z analizą składu chemicznego i ilości pyłów w czasie rzeczywistym,
- indywidualne profile klimatyczne dla domowników (jeden woli chłodniej i sucho, inny cieplej i z wyższą wilgotnością),
- mikroobieg powietrza sprzęgnięty z zielenią wewnętrzną (rośliny oczyszczające w specjalnych kasetach ściennych).
Do tego dochodzi akustyka. Coraz częściej to nie hałas uliczny będzie problemem, lecz dźwięki generowane w samej strukturze: windy, roboty dostawcze, wentylacja, życie sąsiadów tuż nad i pod nami. Warstwy materiałów dźwiękochłonnych, aktywne systemy redukcji hałasu i mikroprzegrody akustyczne (np. niewielkie panele wysuwane z sufitu) staną się integralną częścią projektu mieszkania.
Domowa produkcja energii i mikroobieg zasobów
Mieszkanie przyszłości będzie nie tylko odbiorcą, ale także producentem i magazynem energii. Nawet w wieżowcu czy podziemnym kompleksie część instalacji zostanie zdecentralizowana:
- panele fotowoltaiczne wkomponowane w fasadę i okna o zmiennej przejrzystości,
- mikroturbiny wiatrowe zintegrowane z konstrukcją budynku na wyższych poziomach,
- lokalne magazyny energii (baterie stałotlenkowe, superkondensatory) ukryte w szachtach technicznych.
Energia produkowana w skali mieszkania lub klatki będzie współdzielona na poziomie całego pionu lub „mikrodzielnicy” wertykalnej. Jeśli np. jedna część wieżowca generuje nadwyżkę energii w słoneczne dni, może ją oddać w czasie rzeczywistym do modułów o większym zapotrzebowaniu (laboratoria, serwerownie, hale upraw).
Podobną logikę przejmą obieg wody i surowców. W wielu projektach pojawia się już dziś koncepcja:
- lokalnej retencji i uzdatniania wody deszczowej dla całego budynku,
- szarej wody (z prysznica, umywalek) wykorzystywanej ponownie do spłukiwania i nawadniania zieleni,
- domowych „stacji recyklingu” – modułu przy kuchni lub w pomieszczeniu technicznym, który rozdrabnia, segreguje i przygotowuje odpady do transportu pneumatycznego.
Dla mieszkańca oznacza to mniej widocznych kontenerów, mniej ręcznego sortowania i mniejszą ilość „tradycyjnych” śmieci. Odpady staną się zasobem zarządzanym przez infrastrukturę budynku i miasta – część trafi do drukarek 3D wykorzystujących materiały wtórne, część do lokalnych bioreaktorów produkujących biogaz lub nawozy.
Nowe formy sąsiedztwa i współdzielenia przestrzeni
Miasta pionowe i podziemne wymuszą inne podejście do relacji sąsiedzkich. Gdy kilkaset osób mieszka w jednym, silnie zintegrowanym obiekcie, indywidualne mieszkanie staje się tylko częścią codziennego „terytorium”. Coraz większą rolę odegrają przestrzenie półprywatne i współdzielone.
W praktyce w jednym pionie mogą się znaleźć:
- piętro klubowe z kuchnią wspólną, małą salą kinową, pokojami do pracy i warsztatami,
- strefy hobbystyczne – drukarnia 3D, pracownia stolarska, studio muzyczne,
- pokój gościnny na wynajem wewnętrzny – zamiast powiększać własne mieszkanie, rezerwuje się moduł na kilka nocy dla odwiedzających.
W takim układzie własny lokal nie musi mieć wszystkiego. Rodzina z dziećmi może mieć mniejsze mieszkanie, za to korzystać z rozległej wspólnej strefy zabaw kilka pięter wyżej. Osoba pracująca zdalnie trzyma w domu tylko podstawowe stanowisko, a do większych projektów czy spotkań schodzi do sąsiedniego modułu coworkingowego.
Zmieni się też model bezpieczeństwa i prywatności. Systemy kontroli dostępu, monitoringu i identyfikacji będą bardzo rozbudowane, ale projektowane tak, aby nie zamieniać budynku w twierdzę. Zamiast wszechobecnych kamer pojawi się raczej kombinacja:
- lokalnych czujników ruchu i obecności,
- cyfrowych „kluczy” powiązanych z profilem mieszkańca,
- zasad współkorzystania z przestrzeni (np. strefy, w których przechowywanie prywatnych rzeczy jest zabronione).
W dobrze zarządzonym mieście pionowym sąsiedztwo może być paradoksalnie bardziej znajome niż dziś w rozproszonych osiedlach. Spotyka się te same twarze w windach, na tarasach, w lokalnej szklarni czy przestrzeni warsztatowej. Bliskość przyspiesza zarówno konflikty, jak i budowanie relacji, dlatego rosnąć będzie znaczenie „mediatorów przestrzeni” – osób lub zespołów odpowiadających za animowanie życia społecznego w jednym obiekcie.
Praca, nauka i rozrywka bez wyjścia na ulicę
W ciągu najbliższego stulecia granice między miejscem pracy, nauki i wypoczynku jeszcze bardziej się rozmyją. W miastach pionowych i podziemnych cała ta aktywność zmieści się w zasięgu kilku minut windy, co wpłynie na kształt mieszkań i ich otoczenia.
Domowe biuro stanie się modułem komunikacyjnym z resztą infrastruktury miasta. Oprócz klasycznego zestawu (biurko, ekran, dobre krzesło) pojawią się:
- systemy immersyjnej teleobecności – przestrzenne ekrany, holograficzne stoły, kamery śledzące ruch całej sylwetki,
- lokalne serwery brzegowe (edge computing) współdzielone na poziomie piętra lub pionu, ograniczające opóźnienia w komunikacji,
- mikrokapsuły akustyczne – małe, składane „budki” do poufnych rozmów.
Dla uczniów i studentów codzienność może przypominać hybrydę szkoły domowej i kampusu w budynku obok. Część zajęć odbywa się w mieszkaniach, część w lokalnych laboratoriach, salach projektowych lub na tarasach rekreacyjnych. Dziecko z miasta podziemnego może wirtualnie uczestniczyć w lekcji terenowej zorganizowanej na dachu wieżowca w innym mieście, korzystając z transmisji 3D i zestawu sensorów rejestrujących warunki atmosferyczne, roślinność czy odgłosy otoczenia.
Rozrywka zostanie w dużej mierze zintegrowana z tą samą infrastrukturą. Seans filmowy, koncert czy wydarzenie sportowe będzie można przeżywać:
- w mieszkaniu, z użyciem przestrzennych ekranów na ścianach i dźwięku 3D,
- w modułach wspólnych – „salach doświadczeń” na kilku piętrach,
- w przestrzeniach wirtualnych, w których fizyczna lokalizacja przestaje mieć znaczenie.
W efekcie wiele osób może funkcjonować całymi dniami bez fizycznego wyjścia na zewnątrz. To oszczędność czasu, ale i wyzwanie dla zdrowia psychicznego i kondycji fizycznej, dlatego w projektach mieszkaniowych rosnąć będzie nacisk na ruch: lokalne trasy biegowe w korytarzach, „schodowe wyzwania” wspierane aplikacjami, mikro-siłownie wplecione w przestrzeń pionu.
Psychologia życia w pionie i pod ziemią
Technologia rozwiązuje wiele problemów logistycznych, lecz nie usuwa najważniejszego czynnika: psychiki człowieka. Długotrwałe życie w strukturach wysoko nad ziemią lub głęboko pod powierzchnią może wywoływać nowe typy stresu i zmęczenia środowiskiem.
W miastach pionowych pojawia się zjawisko „zmęczenia widokiem”. Niektórzy po latach życia na 70. piętrze odczuwają przesyt panoramą, ciągłą ekspozycją na szeroką perspektywę i poczuciem bycia „zawieszonym”. Odpowiedzią są:
- strefy o bardziej kameralnej skali – niskie sufity, ciepłe materiały, ograniczona perspektywa,
- „pokoje ziemi” – przestrzenie z naturalnymi materiałami, ziemią, drewnem, wodą, sugerujące kontakt z gruntem,
- regularne „zejścia w dół” zachęcane przez system – np. rabaty na usługi i wydarzenia na niskich poziomach, aby wymuszać ruch w pionie.
W miastach podziemnych kluczowe staje się poczucie rytmu dnia i nocy. Bez naturalnego światła łatwo stracić orientację czasową. Dlatego projektuje się:
- cykliczne scenariusze świetlne symulujące wschód i zachód słońca,
- komory z dostępem do realnego światła – nawet jeśli to tylko wąski szyb lub dziedziniec,
- obowiązkowe „okna na zewnątrz” – część pracy lub nauki spędzana w strefach naziemnych lub wysoko nad ziemią.
Jednocześnie zarówno w pionie, jak i pod ziemią łatwiej o nadmierną kontrolę i poczucie braku anonimowości. Stała obecność czujników, rezerwacje większości przestrzeni przez aplikacje, śledzenie przepływów ludzi – to wszystko może generować opór. Jednym z głównych tematów urbanistyki kolejnych dekad będzie zatem wyważenie relacji między bezpieczeństwem i efektywnością a realną przestrzenią prywatności, w której można „zniknąć” z miejskiego systemu choćby na kilka godzin.
Scenariusze mieszkania w ekstremalnych lokalizacjach
Rozwój miast pionowych i podziemnych otworzy drogę do zasiedlania miejsc, które dziś uważa się za skrajnie nieprzyjazne: pustyń, rejonów polarnych, obszarów o ekstremalnie gęstej zabudowie lub narażonych na silne trzęsienia ziemi. Mieszkanie za 100 lat może równie dobrze znajdować się:
- w wieży osadzonej na pływającej platformie przy wybrzeżu,
- w kompleksie pod lodem arktycznym,
- w skałach pod miastem narażonym na huragany.
W takich miejscach standardem będą hybrydowe struktury: część nad ziemią, część pod ziemią, połączone jednym systemem energetycznym i logistycznym. Przykładowo: na rozpalonej słońcem pustyni strefy mieszkalne mogą znajdować się głównie kilka–kilkanaście metrów pod powierzchnią, gdzie temperatura jest stabilniejsza, natomiast nad ziemię „wystają” tylko wieże energii (panele słoneczne, kolektory) i punkty widokowe.
Energia, woda i żywność jako „usługi środowiska” budynku
W miastach pionowych i podziemnych podstawowa infrastruktura nie będzie tylko siecią rur i kabli, lecz warstwą środowiska, która otacza mieszkańców na co dzień. Energia, woda i żywność stopią się w jeden ekosystem zarządzany cyfrowo, ale mocno zakotwiczony w fizycznej tkance budynku.
Wysokie wieże i głębokie szyby staną się przede wszystkim kolektorami energii. Elewacje przestają być bierną ścianą, a zamieniają w aktywną powłokę: panele fotowoltaiczne wbudowane w szkło, mikro-turbiny wiatrowe w szczelinach między modułami, systemy odzysku ciepła z wentylacji i kanalizacji. Pod ziemią pracują magazyny ciepła i chłodu oraz akumulatory sezonowe, które gromadzą nadwyżki produkcji z okresów szczytowego nasłonecznienia lub wiatru.
Woda krąży podobnie jak powietrze – w obiegu zamkniętym. Budynki wyposażone są w:
- instalacje do odzysku wody szarej (z pryszniców, umywalek) oczyszczanej lokalnie i używanej do spłukiwania czy nawadniania zieleni,
- mikro-oczyszczalnie ścieków działające w rdzeniu obiektu,
- systemy zbierania i kondycjonowania wody z powietrza, istotne zwłaszcza w lokalizacjach pustynnych i przybrzeżnych.
Żywność staje się usługą tyleż cyfrową, co fizyczną. W obrębie jednego kompleksu działają farma wertykalna, moduły hydroponiczne na balkonach i dachach, a głębiej – komory grzybowe i bioreaktory białka (np. mikroalgi). Część mieszkańców korzysta z indywidualnych mikroszklarni przy mieszkaniach, inni zapisują się do wspólnych „ogródów pionowych” prowadzonych na kilku piętrach.
Z perspektywy użytkownika decyzje o zużyciu energii czy wody są częściowo zautomatyzowane. System może:
- proponować przesunięcie prania na godziny wysokiej produkcji energii,
- dynamicznie ograniczać przepływ wody w kranach przy krytycznie niskim poziomie w zbiornikach,
- podpowiadać wybór produktów z lokalnej farmy zamiast importowanych – w aplikacji mieszkańca te opcje są po prostu tańsze i lepiej wyeksponowane.
Granica między infrastrukturą miejską a mieszkaniem zaciera się. Gdy lokator zamienia kawalerkę na większy moduł kilka pięter wyżej, jego „konto środowiskowe” – limity zużycia, udziały w produkcji energii, dostęp do części wspólnych – wędruje razem z nim, niezależnie od fizycznej jednostki.
Mikromieszkania, moduły i elastyczne metraże
Wysokie i głębokie miasta wymuszą inne myślenie o metrażu. Zamiast raz na zawsze zaprojektowanego układu pojawią się mieszkania modułowe, które można skalować w czasie trwania życia rodzinnego, kariery czy starzenia się mieszkańca.
Podstawową jednostką staje się „moduł życiowy” – kompaktowa przestrzeń zawierająca:
- strefę snu z mobilnym łóżkiem i schowkami w ścianie,
- mikrokuchnię w wersji podstawowej lub zredukowanej (dla osób korzystających głównie z kuchni wspólnych),
- niewielką łazienkę z obiegiem zamkniętym wody,
- przestrzeń pracy, która jednym ruchem zamienia się w jadalnię czy kącik rekreacyjny.
Gdy singiel zaczyna mieszkać z partnerką, a potem pojawia się dziecko, nie musi przeprowadzać się na drugi koniec miasta. Dokupuje lub wynajmuje sąsiedni moduł, a ściana między jednostkami staje się ruchomą przegrodą. Administrator pionu dba o to, by układ modułów był jak układ klocków: możliwy do układania na wiele sposobów, przy stałym rdzeniu infrastrukturalnym.
W miastach podziemnych elastyczność ma jeszcze inny wymiar – głębokość funkcji. Strefy bliżej powierzchni przeznacza się na aktywności wymagające szybkiego dostępu do wyjścia: opieka zdrowotna, edukacja, krótkoterminowy wynajem. Głębsze kondygnacje stają się spokojniejszą strefą mieszkania długoterminowego, pracy koncepcyjnej, serwerowni czy magazynów.
Rynek nieruchomości przesuwa się w stronę subskrypcji. Zamiast kredytu na „M3 na zawsze” mieszkaniec wykupuje:
- prawo do określonej powierzchni modułowej w danym pionie lub zespole pionów,
- dostęp do pakietu przestrzeni wspólnych (odstawne płatne – studio muzyczne, basen, warsztat),
- elastyczny plan wymiany – możliwość rotacji na inne piętro lub do innego budynku w tej samej sieci miast.
W takim modelu przeprowadzka częściej przypomina zmianę profilu użytkownika niż logistyczną operację z kartonami. Większość rzeczy – dokumenty, twórczość cyfrowa, preferencje środowiskowe – jest przechowywana w chmurze, a fizyczny dobytek ogranicza się do tego, co naprawdę istotne.
Nowe nierówności i prawo do nieba oraz do ziemi
Miasta pionowe i podziemne mogą zredukować wiele obecnych podziałów, ale też stworzyć zupełnie nowe. Dostęp do światła dziennego, widoku horyzontu czy realnego gruntu stanie się jednym z najcenniejszych „luksusów”.
W wieżach górne kondygnacje tradycyjnie postrzegane są jako prestiżowe, z najlepszą panoramą. W miastach ekstremalnie pionowych ten podział może zostać wzmocniony:
- najwyżej – apartamenty z prywatnymi tarasami, ogrodami na dachach, bezpośrednim dostępem do lądowisk dronów i kapsuł transportowych,
- pośrodku – standardowe mieszkania i przestrzenie wspólne,
- niżej – strefy techniczne, tanie moduły najmu, lokale krótkoterminowe.
Pod ziemią hierarchia może się odwrócić. Najwyżej ceniona staje się warstwa najbliżej powierzchni, z dostępem do szybów świetlnych, dziedzińców i naziemnych ogrodów. Głębokie poziomy, pozbawione jakiegokolwiek naturalnego światła, stają się obszarem szczególnie niskich czynszów lub przestrzeni „produkcyjnej”: serwerownie, fabryki dodatków do żywności, magazyny danych.
Na tej osi rodzi się pojęcie prawa do nieba i prawa do ziemi. Coraz więcej miast będzie regulować:
- minimalny dostęp do światła dziennego dla każdego mieszkańca – choćby w formie godzin w strefach wspólnych na dachu lub przy dziedzińcu,
- obowiązek udostępniania części tarasów i ogrodów wielopoziomowych jako przestrzeni publicznych,
- limity pełnej automatyzacji stref podziemnych – tak, by nie zamieniać ich w „niewidzialne” zaplecze pozbawione życia społecznego.
W miarę jak praca zdalna uniezależnia dochód od lokalizacji, napięcia mogą przesunąć się z linii „centrum–peryferie” na linię „góra–dół”. Pytanie, kto mieszka na szczytach i tuż pod ziemią, a kto w warstwach pośrednich bądź bardzo głębokich, stanie się osią wielu debat politycznych i projektów mieszkaniowych.
Migracje pionowe i sezonowość życia
Za 100 lat przeprowadzka nie musi oznaczać zmiany miasta czy kraju. Możliwe, że częściej będziemy migrować w pionie niż w poziomie. Pionowe i podziemne miasta pozwalają myśleć o życiu jako o cyklu przejść między strefami o różnych warunkach i tempie.
Młodzi dorośli mogą startować w najgłębszych lub najniższych, tańszych modułach, blisko stref rozrywki i edukacji. Z czasem, wraz z większym dochodem lub potrzebą spokoju, przenoszą się wyżej lub bliżej powierzchni, korzystając z programu wymiany modułów. Seniorzy wybierają kondygnacje o mniejszym natężeniu hałasu, z lepszym dostępem do usług opiekuńczych i ogrodów terapeutycznych.
Na to nakłada się sezonowość życia. W regionach polarnych mieszkańcy mogą spędzać zimę głównie poniżej poziomu gruntu, w ciepłych i stabilnych warunkach, a lato – w częściach nadziemnych, z tarasami i otwartymi promenadami na dachach. W miastach pustynnych odwrotnie: latem życie schodzi w dół, a jesienią i wiosną intensywnie wykorzystuje się tarasy, ogrody i mosty łączące wieże.
System mieszkaniowy wspiera takie ruchy poprzez:
- umowy krótkoterminowe na „sezonowe” moduły (np. letnie mieszkania przy ogrodach dachowych),
- programy zamiany lokali między mieszkańcami w ramach tego samego pionu,
- możliwość „parkowania” części rzeczy w magazynach wspólnych, gdy ktoś na kilka miesięcy przenosi się w inne miejsce konstrukcji.
W praktyce oznacza to większą dynamikę sąsiedztwa. Na jednym piętrze w ciągu roku przewija się więcej osób niż dziś w typowym bloku przez dekadę. Dla niektórych to szansa na różnorodne kontakty, dla innych – stałe poczucie tymczasowości, z którym projektanci będą musieli umieć pracować, np. poprzez stabilne mikrospołeczności (kooperatywy mieszkaniowe, klastry zawodowe).
Kultura, religia i rytuały w miastach wielopoziomowych
Życie w strukturach, gdzie niebo i ziemia są raczej „adresami” niż oczywistością, zmieni także kulturę i religię. Rytuały silnie związane z krajobrazem – zachodem słońca nad horyzontem, widokiem gwiazd, pielgrzymką w konkretne miejsce – wymagają nowych interpretacji.
Świątynie, domy modlitwy, miejsca skupienia czy medytacji nie będą już koniecznie budynkami stojącymi przy placu. Mogą przyjmować formę:
- kaplic i sal modlitwy wkomponowanych w rdzeń wieży, z jednym pionowym przeszkleniem skierowanym na niebo lub w stronę szybu świetlnego,
- „ogrodów ciszy” rozrzuconych na różnych poziomach, osłoniętych od zgiełku systemem akustycznym i zielenią,
- cyfrowych przestrzeni spotkań, w których wspólnota łączy się z wielu miast jednocześnie, a fizyczna architektura schodzi na dalszy plan.
Święta i uroczystości mogą rozgrywać się w układzie warstwowym. Parada nie idzie jedną ulicą, lecz przemieszcza się pionowo: rozpoczyna na poziomie technicznym, przechodzi przez strefy mieszkaniowe, kończy na dachach, gdzie rozciąga się widok na całą metropolię. Albo odwrotnie – symboliczny zjazd z najwyższych kondygnacji do poziomu „ziemi”, by podkreślić związek z gruntem.
Współistnienie wielu kultur na ograniczonej przestrzeni pionu przyspieszy też negocjowanie reguł współżycia. Jeden pion może mieć:
- „strefy ciszy” z zakazem głośnej muzyki i wydarzeń po określonej godzinie,
- piętra festiwalowe z miejscem na koncerty, tańce, projekcje,
- moduły neutralne służące wyłącznie pracy lub koncentracji.
Dla mieszkańców życie codzienne będzie więc przecięciem wielu rytmów: osobistego, zawodowego, religijnego, wspólnotowego. To przecięcie dzieje się nie na planie mapy miasta, ale wzdłuż osi wysokości i głębokości.
Technologia jako „niewidzialny lokator” mieszkania
Cyfrowa warstwa życia w miastach pionowych i podziemnych stanie się tak wszechobecna, że w praktyce będzie kolejnym mieszkańcem lokalu. Systemy zarządzania budynkiem, sztuczna inteligencja, sensory i roboty serwisowe wchodzą do mieszkań w sposób bardziej subtelny niż dzisiejsze „inteligentne domy”.
Zamiast jednego głośno reklamowanego „asystenta domowego” pojawiają się dziesiątki drobnych funkcji, które użytkownik zauważa dopiero, gdy przestają działać. Przykładowo:
- oświetlenie reagujące na rytm dobowy, poziom stresu i ilość czasu spędzonego bez dostępu do naturalnego światła,
- wentylacja mikro-strefowa – inna temperatura przy biurku, inna przy łóżku, jeszcze inna w kącie do ćwiczeń,
- drobne roboty czyszczące współpracujące z systemem gospodarki odpadami, które „znikają” w pionowych szybach serwisowych.
Kluczowe staje się pytanie, kto kontroluje dane. Mieszkanie generuje ciągły strumień informacji: kiedy domownicy są w środku, jakie mają zwyczaje żywieniowe, kiedy ćwiczą, kiedy śpią. Z jednej strony to baza dla optymalizacji zużycia energii i planowania usług; z drugiej – potencjalne narzędzie głębokiej inwigilacji.
Dlatego w wielu miastach wprowadza się:
- lokalne „banki danych mieszkaniowych” zarządzane przez spółdzielnie lub kooperatywy,
- standardy projektowania analogowych „stref offline” – miejsc, w których nie ma czujników ani ciągłej rejestracji,
- Rosnąca populacja i szybka urbanizacja sprawiają, że tradycyjny model rozlewającego się miasta staje się niewydolny, dlatego kierunek „w górę i w dół” zastępuje rozbudowę „w bok”.
- Miasta pionowe i podziemne zwiększają kompaktowość zabudowy, integrując mieszkanie, pracę, usługi, rekreację i produkcję w jednej, wielopoziomowej strukturze.
- Struktury podziemne i wysokościowe pełnią funkcję tarczy klimatycznej: stabilizują warunki termiczne, mogą filtrować powietrze, produkować energię i chronić infrastrukturę krytyczną przed ekstremalną pogodą.
- Trójwymiarowe miasta są projektowane pod gospodarkę obiegu zamkniętego, zintegrowane z OZE, recyklingiem wody i odpadów oraz lokalną produkcją energii i zasobów.
- Wieżowce przekształcają się z biurowców w „mini-miasta”, gdzie większość codziennych potrzeb można zaspokoić w obrębie jednego kompleksu, co radykalnie ogranicza konieczność dojazdów.
- Wielopoziomowe dzielnice zastępują płaskie miasto: życie toczy się na wielu kondygnacjach z pieszymi pasażami, zielonymi tarasami i platformami transportowymi połączonymi w spójną sieć.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Co to są miasta pionowe i podziemne?
Miasta pionowe i podziemne to koncepcje przyszłej urbanistyki, w których rozwój zabudowy odbywa się głównie w górę (wieżowce, wielopoziomowe dzielnice) oraz w dół (podziemne kondygnacje, tunele, całe podziemne kwartały), zamiast tradycyjnego „rozlewania się” miasta na boki.
W takich strukturach w jednym, trójwymiarowym układzie łączy się funkcje mieszkalne, pracę, usługi, rekreację, produkcję żywności i infrastrukturę techniczną. Celem jest maksymalne wykorzystanie ograniczonej powierzchni Ziemi, lepsza kontrola środowiska i większa odporność na zmiany klimatu.
Dlaczego za 100 lat będziemy potrzebować miast pionowych i podziemnych?
Główne powody to rosnąca liczba ludności, szybka urbanizacja oraz konieczność ochrony terenów rolniczych i przyrodniczo cennych. Tradycyjny model rozległych przedmieść i coraz dłuższych dojazdów staje się nieefektywny energetycznie i logistycznie.
Miasta pionowe i podziemne pozwalają „upakować” więcej funkcji na mniejszej powierzchni, domykając przy tym obiegi energii, wody i surowców. W perspektywie 100 lat może to być jedyny sposób na pogodzenie wysokiej jakości życia z ograniczonymi zasobami planety.
Jak zmiany klimatu wpływają na projektowanie miast pionowych i podziemnych?
Wzrost temperatur, ekstremalne zjawiska pogodowe, podnoszący się poziom mórz i zanieczyszczenie powietrza wymuszają budowanie bardziej „odpornych” miast. Zabudowa rozproszona po powierzchni jest podatna na upały, huragany, powodzie i smog.
Struktury pionowe i podziemne mogą działać jak tarcza klimatyczna: pod ziemią panuje stabilniejsza temperatura, a fasady wieżowców mogą pełnić funkcję filtrów powietrza, paneli fotowoltaicznych i „skóry” regulującej wymianę ciepła. Kluczowa infrastruktura (sieci, szpitale, centra danych) może być schowana pod powierzchnią, lepiej chroniona przed katastrofami.
Jak będzie wyglądać życie codzienne w mieście pionowym?
W mieście pionowym większość codziennych potrzeb można zaspokoić w promieniu kilkuset metrów i kilku–kilkunastu pięter. W jednym kompleksie znajdą się mieszkania, biura, szkoły, usługi, parki, szklarnie z żywnością oraz lokalna logistyka oparta na autonomicznych windach i dronach.
Zamiast klasycznych ulic pojawią się pionowe „ulice” – systemy korytarzy, mostów i platform na różnych wysokościach. Piesze pasaże mogą być na 10., 20. czy 30. piętrze, a publiczne place – w formie zielonych tarasów w chmurach. Dzięki temu ograniczy się potrzebę tradycyjnego transportu i korków, a czas dojazdów znacząco spadnie.
Czy w miastach pionowych i podziemnych będzie miejsce na zieleń i naturę?
Tak, zieleń i lokalne rolnictwo są kluczowym elementem tych koncepcji. W miastach pionowych planuje się m.in. szklarnie wbudowane w wieżowce, farmy hydroponiczne i aeroponiczne, zielone fasady oraz tarasy pełniące funkcję parków na wielu poziomach.
Takie rozwiązania poprawiają jakość powietrza, regulują temperaturę budynków, zwiększają retencję wody deszczowej i dają mieszkańcom codzienny kontakt z naturą – nie tylko w weekend, ale tuż za drzwiami mieszkania czy biura, na dachu lub we wspólnej szklarni sąsiedzkiej.
Jak miasta pionowe i podziemne pomogą oszczędzać energię i zasoby?
Trójwymiarowa struktura miasta ułatwia tworzenie zamkniętych obiegów: integrację odnawialnych źródeł energii z fasadami i dachami, odzysk i recykling wody (w tym deszczówki i szarej wody) oraz zautomatyzowany recykling odpadów, w tym produkcję biogazu.
Dzięki temu miasto staje się bardziej samowystarczalne – mniej zależne od importu zasobów z zewnątrz i eksportu odpadów. W świecie, w którym kryzysy surowcowe i geopolityczne mogą być częstsze, takie „domknięcie obiegu” będzie kluczowe dla stabilności społeczeństw.
Czy życie pod ziemią może stać się normalne dla przyszłych pokoleń?
Już dziś korzystamy z podziemnych przestrzeni – od metra po centra danych czy schrony. Różnica polega na tym, że w przyszłości większa część funkcji miejskich może przenieść się pod powierzchnię: usługi, logistyka, infrastruktura krytyczna, a w niektórych regionach także część mieszkalna.
Przy odpowiednim projektowaniu – z dostępem do światła sztucznego wysokiej jakości, zieleni, wentylacji i przestrzeni wspólnych – życie pod ziemią może być odbierane jako równie komfortowe, a nawet bezpieczniejsze niż na powierzchni, szczególnie w obszarach narażonych na ekstremalne zjawiska pogodowe.
